Nowy rok, a wraz z nim nowy budżet do wydatkowania przez m.in. wszelkiej maści instytucje to doskonała okazja na refleksję dotyczącą sposobu i celów dystrybucji środków publicznych. Najwyraźniej również Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej pochylił się nad tematem osłabionego zainteresowania programem priorytetowym Czyste Powietrze zapowiadając kolejne zmiany w programie. Tym razem kształt reform i sposób ich komunikacji zapowiada naturalną ewolucję, zamiast krytycznie przyjętej nagłej rewolucji regulaminu wsparcia.
Nowy nabór i zmniejszone zainteresowanie
Nagłe zatrzymanie programu z końcem listopada 2024 r. wywołało powszechny szok wśród wszystkich zainteresowanych działaniem programu Czyste Powietrze. Choć plotki o wstrzymaniu naboru dało się słyszeć przynajmniej na kilka tygodni przed oficjalnym ogłoszeniem decyzji to jednak sposób jej prezentacji, w tym wyłączenie dostępu do Generatora Wniosków o Dofinansowanie w trakcie trwania konferencji prasowej uznane zostało powszechnie za niezrozumiałe i szkodliwe dla termomodernizacji polskich domów, beneficjentów i wykonawców.
Program wznowiono po wcześniejszych konsultacjach 31 marca 2025 r., po znacznej reformie, obejmującej większość regulaminu i zasad ogólnych. Choć zmiany w większości można uznać za zasadne to jednak zaostrzenie regulaminu spowodowało zauważalne zmniejszenie zainteresowania programem. Z naszej obserwacji, jako czynnych audytorów energetycznych zmniejszyła się przede wszystkim ilość podejrzanych wykonawców działających na rynku i nachalne formy sprzedaży bezpośredniej. Niestety, wraz ze zmniejszeniem zaufania społecznego do programu ilość wniosków spadła do poziomów, zgodnie z którymi, przy utrzymaniu obecnego tempa sama tylko wymiana pozostałych w Polsce 2,7 miliona pozaklasowych i niskiej klasy kotłów na paliwa stałe, tzw. „kopciuchów” potrwa nawet 35 lat.
Jakie zmiany przewiduje się w 2026 roku w programie Czyste Powietrze?
Przede wszystkim kierownictwo NFOŚiGW planuje poluzowanie zasad programu, tak by więcej osób, dotychczas wykluczonych z tej formy wsparcia mogło z niego korzystać. Konkretne zapisy mają zostać wprowadzone dopiero po konsultacjach społecznych, przynajmniej część z nich musi być ponadto zatwierdzona przez Europejski Bank Inwestycyjny. Planowane są m. in.:
Bon na audyt energetyczny
Dofinansowanie przez Gminę, z pomocą Operatora programu do przeprowadzenia obowiązkowego audytu energetycznego. Ze względu na konieczność jego wykonania przed złożeniem wniosku o dofinansowanie, przy braku gwarancji ze strony WFOŚiGW kosztu jego przeprowadzenia (także w przypadku innych wyników niż oczekiwane przez Inwestora) wielu potencjalnych Beneficjentów rezygnowało z udziału w programie. Dofinansowanie, tzw. bon na audyt energetyczny ma umożliwić przede wszystkim zwiększenie dostępności programu wśród najuboższych.
Zmniejszenie wymaganego okresu własności budynku
W 2025 r. wprowadzono zasadę, zgodnie z którą o dofinansowanie starać mogą się osoby, które właścicielami nieruchomości są od przynajmniej trzech lat (za wyjątkiem spadków). Miało to na celu wyeliminowanie znanego zjawiska zakupu domów po wyjątkowo okazyjnej cenie, często w bardzo złym stanie technicznym i finansowanie ich niezbędnego remontu ze środków publicznych. Wielokrotnie wartość dofinansowania dla takich budynków przekraczała wartość nieruchomości zakwalifikowanej do dofinansowania. Doświadczenia zebrane po wznowieniu naboru pokazały jednak, że trzyletni okres karencji jest zbyt restrykcyjny, a także krzywdzący dla wielu uczciwych właścicieli nieruchomości, z dnia na dzień pozbawionych możliwości udziału w programie. Planowane jest skrócenie okresu karencji do jednego roku, a tym samym ponowne zakwalifikowanie do dofinansowania osób, które w listopadzie 2024 r. z dnia na dzień zostały tej możliwości pozbawione wraz z nagłym zatrzymaniem naboru wniosków. Planuje się ponadto by w takiej sytuacji wniosek musiał być złożony przez właściciela ponad 50 % nieruchomości w przypadku współwłasności.
Częściowa termomodernizacja
Wraz z nowym regulaminem programu zniknęło pojęcie „kompleksowej termomodernizacji” funkcjonujące w poprzedniej edycji programu. Przyczyna była w tym przypadku bardzo prosta – od teraz każda termomodernizacja, rozumiana jako docieplenie budynku miała na celu wykazanie tego efektu, tj. redukcji zapotrzebowania na energię użytkową (pokrycie strat ciepła przez przegrody budowlane i wentylację) o przynajmniej 40 %. W edycji poprzedniej wykazanie w audycie energetycznym kompleksowej termomodernizacji uprawniało do wyjątkowo atrakcyjnego dofinansowania do prac dociepleniowych. Pomimo tego, częściowe docieplenie również było możliwe, choć znacznie mniej atrakcyjne finansowo.
Przewidujemy, że możliwość częściowego docieplenia będzie możliwa dla Beneficjentów będących właścicielami nieruchomości o najgorszej charakterystyce energetycznej, tj. o zapotrzebowaniu na energię użytkową do ogrzewania na poziomie ponad 140 kWh/(m2*rok), tzw. „wampirów energetycznych”. W myśl aktualnie obowiązujących zasad nieruchomości takie muszą obligatoryjnie zmniejszyć zapotrzebowanie na EU o ponad 40 % i jednocześnie do poziomu poniżej 140 kWh/(m2*rok). Taka konstrukcja regulaminu w wielu przypadkach eliminowała z programu najuboższych Beneficjentów, mogących współfinansować wyłącznie samą wymianę źródła ciepła w budynku, bez możliwości udźwignięcia często znacznie bardziej kosztownej głębokiej termomodernizacji. Walka ze smogiem była zatem utrudniona, a nie jest tajemnicą, że każde urządzenia grzewcze, w tym liczni „truciciele” najwięcej zanieczyszczeń emitują wraz z rosnącym zapotrzebowaniem na paliwo jakie ma miejsce w budynkach o największym zużyciu energii.
Najprawdopodobniej nowe zasady wprowadzą w takich przypadkach wyłącznie konieczność zmniejszenia zapotrzebowania na energię użytkową poniżej 140 kWh/(m2*rok), bez wymaganej 40 % redukcji co pozwoli na zwiększenie udziału w programie najuboższych, jednocześnie (przynajmniej częściowo) chroniąc ich przed tzw. rachunkami grozy.
Wydłużenie czasu prac w prefinansowaniu
Obecnie od zawarcia umowy prefinansowania prace należy zakończyć i rozliczyć w ciągu 120 dni. Tak krótki okres skutecznie utrudnia dostęp do programu, planuje się wydłużenie go do 180 dni. Potencjalnie pozwoli to na zwiększenie inwestycji w formie prefinansowania, jednak w naszej opinii nadal pozostanie to głęboka i nieatrakcyjna nisza, w szczególności dla wykonawców. W tym miejscu warto przypomnieć, że planowano w ramach nowego naboru wznowienie „ścieżki bankowej”, tj. dostępu do atrakcyjnie oprocentowanych kredytów na termomodernizację w ramach programu. Obecnie temat wydaje się już zapomniany, ale prawdopodobnie jego wpływ na zainteresowanie programem byłby znacznie większy niż obecny model prefinansowania. Czekamy na ruch ze strony NFOŚiGW i instytucji finansowych.
Wykonawca jako strona umowy
Prawdopodobnie łączy się to z punktem poprzednim , tj. mechanizmem prefinansowania i ma na celu usprawnienie procesu. Niejako przy okazji ta prosta zmiana umożliwi, w przypadku wykrycia nieprawidłowości przez WFOŚiGW, dochodzenie nienależnych pieniędzy bezpośrednio od wykonawcy zamiast od Beneficjenta. Dotychczas to on był bowiem stroną umowy, odpowiedzialną za wydatkowanie dotacji i zmuszoną do zwrotu pieniędzy w przypadku błędów osób trzecich, tj. wykonawców. Oczywiście pozostawała takiemu Beneficjentowi możliwość dochodzenia roszczeń od nierzetelnych firm, jednak to proces długotrwały i skomplikowany. Prace nad specustawą dla poszkodowanych przez nieuczciwych wykonawców w programie Czyste Powietrze również najwyraźniej utknęły w stanie zamrożenia.
Lista rzetelnych wykonawców
Zapowiadana jeszcze przed wznowieniem naboru w 2025 r. lista rzetelnych wykonawców nie została dotychczas zaprezentowana, tak samo jak zasady obecności na niej. Z niecierpliwością czekamy na ruch NFOŚiGW w tym zakresie, obecnie ciężko ustosunkować się do jej zasadności i niezależności.
Podsumowanie
Zaprezentowane pomysły na usprawnienie programu wydają się zasadne i mogą realnie wpłynąć na wzrost zainteresowania programem Czyste Powietrze. Z zadowoleniem przyjmujemy podtrzymanie audytu energetycznego jako niezbędnego narzędzia gwarantującego racjonalność wydatkowania środków w ramach programu. Tymczasem czekamy na oficjalne ogłoszenie konsultacji społecznych dotyczących zmian, sami również weźmiemy w ich udział. Artykuł będzie aktualizowany.